Nhà ở công nhân - từ chỗ ở đến nền tảng an sinh bền vững

Những mô hình hay

Trong nhiều năm qua, bài toán nhà ở cho công nhân luôn là một trong những vấn đề xã hội được quan tâm. Đồng lương còn hạn chế, chi phí sinh hoạt tăng, giá thuê nhà tại các đô thị và vùng công nghiệp ngày càng cao khiến nhiều công nhân phải sống trong các khu nhà trọ chật hẹp, thiếu tiện ích, xa nơi làm việc hoặc không bảo đảm điều kiện sinh hoạt tối thiểu. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe, đời sống tinh thần của người lao động mà còn tác động trực tiếp đến năng suất, chất lượng lao động và sự ổn định của quan hệ lao động.

Bởi vậy, phát triển nhà ở công nhân phải được nhìn như một phần của chính sách an sinh, chứ không đơn thuần là hoạt động xây dựng bất động sản giá rẻ. Một khu nhà ở công nhân đúng nghĩa phải gắn với việc nâng cao chất lượng sống, tạo môi trường sinh hoạt văn minh, giúp người lao động cảm thấy mình được quan tâm, được tôn trọng và có tương lai lâu dài tại nơi làm việc.

Cuối tháng 5.2026, LĐLĐ TPHCM đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác phát triển nhà ở cho công nhân, người lao động trên địa bàn TPHCM với Công ty Cổ phần Tập đoàn Go Holdings.

Theo đó, hai bên sẽ nghiên cứu, phối hợp đầu tư, phát triển các dự án nhà ở cho công nhân, người lao động, người có thu nhập thấp và các đối tượng thụ hưởng chính sách nhà ở xã hội trên địa bàn TPHCM; phối hợp lập, hoàn thiện và trình nộp hồ sơ thủ tục đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng và các thủ tục pháp lý khác có liên quan theo đúng trình tự, thủ tục luật định và quy định pháp luật hiện hành.

Đồng thời, hai bên sẽ nghiên cứu các hình thức đầu tư, loại hình sản phẩm nhà bàn ghế, bình nóng lạnh và các tiện ích như điều hòa, tủ lạnh, máy giặt, internet. Không gian ở không chỉ đáp ứng nhu cầu tối thiểu mà còn hướng tới chất lượng sống tốt hơn cho người lao động. ở xã hội phù hợp, bao gồm cho thuê, cho thuê mua, mua và/hoặc các hình thức khác theo quy định pháp luật hiện hành; phối hợp thẩm định, lựa chọn các trường hợp đáp ứng điều kiện được mua, thuê mua, thuê nhà ở xã hội theo đúng quy định pháp luật hiện hành; bảo đảm công khai, minh bạch, đúng đối tượng và phòng ngừa hành vi trục lợi chính sách.

Giai đoạn đầu, hai bên tập trung phối hợp nghiên cứu, xúc tiến và triển khai dự án nhà ở cho công nhân, người lao động tại khu vực Bình Khánh - Cần Giờ với quy mô dự kiến khoảng 3.000 căn. Trên cơ sở kết quả triển khai dự án đầu tiên, hai bên đặt mục tiêu phối hợp đến năm 2030 phát triển, hoàn thành tối thiểu 10.000 căn nhà ở cho công nhân, người lao động, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển nhà ở xã hội của TPHCM.

Nếu TPHCM cho thấy hướng tiếp cận thông qua hợp tác phát triển quỹ nhà ở xã hội, thì ngành Than lại mang đến một ví dụ khác: Doanh nghiệp trực tiếp đầu tư nhà ở tập thể, gắn nhà ở với chiến lược giữ chân lao động.

Trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam xác định chăm lo nhà ở cho công nhân là một giải pháp trọng tâm, có ý nghĩa lâu dài nhằm ổn định lực lượng lao động, nhất là đội ngũ thợ lò. Đây là lực lượng làm việc trong môi trường nặng nhọc, độc hại, đòi hỏi sức khỏe, kỹ năng và sự gắn bó bền bỉ. Nếu không có chính sách an sinh đủ tốt, doanh nghiệp rất khó giữ chân người lao động. Mô hình khu tập thể công nhân 314 của Công ty CP Than Vàng Danh - Vinacomin là một ví dụ đáng chú ý. Khu tập thể được đưa vào sử dụng từ năm 2012, gồm 4 dãy nhà với 218 phòng, hiện là nơi sinh hoạt của hơn 400 công nhân. Mỗi phòng đều được trang bị nhà vệ sinh khép kín, giường, tủ,

Đáng nói hơn, khu tập thể này không chỉ có phòng ở, mà còn có nhà ăn, thư viện, bể bơi bốn mùa, phòng phục hồi chức năng, sân thể thao, khu vui chơi, căng tin và hệ thống luyện tập ngoài trời. Việc bố trí các “phòng hạnh phúc” để công nhân đón gia đình trong những dịp đoàn tụ ngắn ngày cũng cho thấy cách tiếp cận nhân văn: Công nhân không chỉ là người lao động trong ca sản xuất, mà còn là người cha, người chồng, người con trong một gia đình.

Hiện nay, toàn Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam có nhiều đơn vị bố trí nhà ở tập thể cho công nhân, với hàng nghìn phòng ở phục vụ chủ yếu cho thợ lò độc thân và công nhân xa quê. Một số dự án mới tiếp tục được triển khai, như chung cư công nhân tại Than Thống Nhất, Than Hà Lầm, Than Khe Chàm, Than Núi Béo. Những dự án này cho thấy nhà ở công nhân không phải là chính sách ngắn hạn, mà là một phần trong chiến lược phát triển nhân lực bền vững.

Công đoàn đồng hành

Dù đã có nhiều nỗ lực, thực tế cho thấy nguồn cung nhà ở cho công nhân vẫn còn thiếu so với nhu cầu. Tại nhiều khu công nghiệp, số lượng công nhân rất lớn nhưng quỹ nhà ở xã hội, nhà lưu trú công nhân còn hạn chế. Không ít dự án gặp vướng mắc về đất đai, thủ tục đầu tư, quy hoạch, nguồn vốn, chi phí xây dựng và cơ chế ưu đãi. Trong khi đó, giá bán, giá thuê nhà ở xã hội phải phù hợp với khả năng chi trả của người lao động, nếu không sẽ khó tiếp cận đúng đối tượng.

Vấn đề đặt ra là cần có cơ chế đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp tham gia phát triển nhà ở công nhân. Nhà nước cần ưu tiên quỹ đất sạch tại các khu vực gần nơi làm việc, rút ngắn thủ tục pháp lý, có chính sách tín dụng ưu đãi, miễn giảm tiền sử dụng đất, hỗ trợ hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Doanh nghiệp phát triển dự án cần được bảo đảm lợi ích hợp lý, nhưng đồng thời phải cam kết công khai, minh bạch, đúng đối tượng thụ hưởng, tránh tình trạng trục lợi chính sách.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động cũng cần được khuyến khích tham gia. Có thể thực hiện việc nàybằng cách đầu tư trực tiếp khu lưu trú, thuê lại quỹ nhà ở xã hội cho công nhân, hỗ trợ tiền thuê nhà hoặc phối hợp với công đoàn rà soát nhu cầu thực tế. Khi doanh nghiệp coi nhà ở là một phần của chính sách nhân sự, người lao động sẽ có thêm động lực gắn bó, còn doanh nghiệp giảm được chi phí tuyển dụng, đào tạo lại và biến động lao động.

Tổ chức công đoàn có vai trò đặc biệt quan trọng trong bài toán này. Công đoàn là nơi nắm rõ nhu cầu, thu nhập, điều kiện sống của công nhân; đồng thời có thể tham gia giám sát việc xét duyệt, phân bổ nhà ở, bảo đảm đúng đối tượng, công khai và công bằng. Việc công đoàn chủ động kết nối với doanh nghiệp phát triển nhà ở cho thấy vai trò đại diện, chăm lo cho đoàn viên, người lao động đang được mở rộng từ bảo vệ quyền lợi trong quan hệ lao động sang tham gia giải quyết các vấn đề an sinh căn bản.

Những mô hình từ TPHCM đến ngành Than cho thấy, khi có sự vào cuộc của công đoàn, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, bài toán nhà ở công nhân có thể tìm được lời giải thiết thực hơn. Điều quan trọng là các cam kết phải được chuyển hóa thành dự án cụ thể, căn hộ cụ thể và người lao động cụ thể được thụ hưởng.