Hà Nội đề xuất cho thuê vỉa hè: Giải quyết hài hòa lợi ích không gian công cộng và sinh kế người dân

Từ "cấm đoán" đến quản lý bằng công cụ kinh tế

​Trong cấu trúc đô thị của một thành phố có bề dày lịch sử hàng ngàn năm như Hà Nội, vỉa hè chưa bao giờ đơn thuần chỉ là phần đường dành riêng cho người đi bộ. Trải qua bao thăng trầm, không gian này đã tự bồi đắp và hình thành nên một nét văn hóa đặc trưng, một "nền kinh tế mặt tiền" nhộn nhịp. Từ quán trà đá dưới gốc xà cừ, gánh bún đậu đầu ngõ, cho đến những cửa hàng kinh doanh sầm uất, tất cả tạo nên một hệ sinh thái cung cấp việc làm cho vô số người dân yếu thế và mang lại sự tiện lợi, mức giá phải chăng cho đông đảo người có thu nhập thấp, công nhân, sinh viên…

​Thế nhưng, sự thiếu vắng một hành lang pháp lý linh hoạt đã biến khu vực này thành một "trận địa" giằng co suốt nhiều thập kỷ. Chúng ta đã chứng kiến vô số chiến dịch "giành lại vỉa hè", tiêu tốn không ít mồ hôi, công sức của lực lượng công an, trật tự phường.

Tuy nhiên, kết quả thường rơi vào vòng luẩn quẩn "bắt cóc bỏ đĩa". Khi vắng bóng lực lượng chức năng, những chiếc bạt, bộ bàn ghế nhựa lại ngập tràn. Sự thất bại của các biện pháp hành chính cứng rắn đã để lại một bài học đắt giá: Không thể dùng mệnh lệnh đơn thuần để triệt tiêu một nhu cầu có thực và bức thiết về sinh kế.

​Việc thành phố đưa ra dự thảo đề án thu phí sử dụng tạm thời lòng đường, hè phố (cho thuê vỉa hè) đánh dấu sự chuyển biến mang tính đột phá về tư duy lãnh đạo. Đây là sự tiệm cận với phương thức quản trị của nhiều đô thị tiên tiến trên thế giới, chuyển từ trạng thái "cấm không được thì phạt" sang "cấp phép, thu phí và giám sát chặt chẽ".

Bản chất của đề xuất này là sự thừa nhận và đưa các hoạt động kinh tế phi chính thức vào trong khuôn khổ pháp luật. Theo đó, không phải tuyến phố nào cũng được đem ra kinh doanh. Chính quyền sẽ tiến hành khảo sát, phân loại tỉ mỉ; chỉ những khu vực có vỉa hè đủ rộng, không cản trở lối thoát hiểm và tầm nhìn giao thông mới được đưa vào danh mục xem xét.

​Khi cá nhân, tổ chức trả tiền thuê không gian công cộng, họ buộc phải ký cam kết rõ ràng về thời gian hoạt động, giữ gìn vệ sinh môi trường và bảo đảm an ninh trật tự. Đổi lại, nguồn thu từ hoạt động này sẽ được nộp vào ngân sách, tái đầu tư cho chính công tác duy tu, nâng cấp hạ tầng đường sá vốn đang xuống cấp tại nhiều quận, huyện.

Cần cơ chế minh bạch, đặt lợi ích của người đi bộ lên hàng đầu

Theo dự thảo, mức phí sử dụng tạm thời vỉa hè cao nhất dự kiến là 45.000 đồng/m²/tháng. Các tuyến phố được lựa chọn thí điểm phải đáp ứng nhiều tiêu chí như không nằm trong khu vực bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa, không tồn tại điểm ùn tắc giao thông hay “điểm đen” tai nạn giao thông.

Nhiều người dân cho rằng, nếu được triển khai bài bản, đề xuất này không chỉ giúp hoạt động kinh doanh đi vào nền nếp mà còn góp phần tạo diện mạo đô thị văn minh, hiện đại hơn.

Chị Nguyễn Phương Hằng, kinh doanh thiết bị vệ sinh trên đường Nguyễn Xiển cho biết: Điều người dân mong mỏi nhất là sự hài hòa giữa quản lý đô thị và nhu cầu mưu sinh. Chúng tôi luôn chấp hành chủ trương của thành phố, nhưng cũng mong các chính sách được tính toán phù hợp để người dân còn ổn định cuộc sống, duy trì việc kinh doanh.​

​Tương tự, chị Nguyễn Thị Thanh, chủ một quầy bán đồ ăn sáng lâu năm trên phố Lò Đúc chia sẻ: "Người dân bám vỉa hè để mưu sinh như chúng tôi chỉ mong nhà nước có quy định rõ ràng, đo đạc kẻ vạch cụ thể. Mỗi tháng đóng mức phí bao nhiêu, chúng tôi hoàn toàn tự nguyện nộp để được buôn bán đường hoàng. Chúng tôi cũng sẽ tự giác quét dọn sạch sẽ góc phố của mình.

Liên quan đến vấn đề này, đại diện lãnh đạo Sở Xây dựng Hà Nội cũng đề xuất triển khai thí điểm theo 3 giai đoạn. Giai đoạn đầu thực hiện tại một số tuyến phố thuộc phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam. Giai đoạn tiếp theo mở rộng ra khu vực Vành đai 1 trước khi triển khai tại một số tuyến phố thuộc khu vực Vành đai 3.

Việc thu phí sử dụng tạm thời vỉa hè không nhằm mục đích tận thu, mà cốt lõi là thiết lập lại trật tự. Khi người dân được cấp phép, họ sẽ có ý thức bảo vệ không gian mà họ đã trả tiền, ngăn chặn những đối tượng vãng lai đến lấn chiếm bừa bãi. Đồng thời, chính sách này cũng sẽ triệt tiêu tận gốc vấn nạn "bảo kê”, dòng tiền thay vì chảy vào túi cá nhân sẽ được minh bạch hóa vào ngân sách Nhà nước."

​Dù mang nhiều ưu điểm ưu việt, lộ trình triển khai đề án này đòi hỏi sự thận trọng. Nguy cơ lớn nhất mà nhiều chuyên gia cảnh báo là tình trạng "thương mại hóa" thái quá, khiến người đi bộ bị đẩy hoàn toàn xuống lòng đường.

​Do đó, thành phố Hà Nội cần xây dựng một bộ tiêu chí đấu giá, cho thuê thật sự minh bạch và số hóa, tránh tình trạng lợi ích nhóm, "sân sau" thâu tóm các vị trí đắc địa rồi cho thuê lại với giá cắt cổ. Hơn thế nữa, công tác hậu kiểm phải được đặt lên hàng đầu. Hợp đồng cho thuê cần quy định rõ chế tài: Nếu hộ kinh doanh nào xả rác bừa bãi, gây tiếng ồn quá mức hoặc lấn ra ngoài vạch sơn quy định, cơ quan quản lý sẽ lập tức rút giấy phép vĩnh viễn. Quyền lợi tối thượng của người đi bộ phải luôn được đặt ở vị trí trung tâm trong mọi quyết sách quy hoạch.

​Việc xem xét cho thuê vỉa hè là một phép thử lớn về năng lực kiến tạo của chính quyền thành phố. Bằng sự quyết liệt, minh bạch và thấu tình đạt lý, chúng ta có quyền tin tưởng rằng, mâu thuẫn giữa quản trị trật tự và mưu cầu sinh kế sẽ được hóa giải, trả lại cho Thủ đô một diện mạo ngăn nắp, kỷ cương nhưng vẫn giữ trọn vẹn sức sống mãnh liệt của một mảnh đất ngàn năm văn hiến.