Đại học Việt Nam muốn vươn tầm phải vượt điểm nghẽn nghiên cứu và nhân lực

Giáo dục đại học Việt Nam vươn tầm, ghi dấu ấn trên bản đồ thế giới

Quyết tâm xây dựng một số đại học tinh hoa đã được Đảng và Nhà nước xác định là nhiệm vụ chiến lược trong nhiều nghị quyết và chương trình quốc gia.

Tại lễ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Đông Dương – tiền thân của Đại học Quốc gia Hà Nội ngày 16.5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, một đại học tinh hoa phải được đo bằng chất lượng học thuật, năng lực tạo ra tri thức mới, đào tạo nhân tài, phát triển công nghệ chiến lược, có đóng góp thực chất cho đất nước và được quốc tế thừa nhận về uy tín.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), giáo dục đại học Việt Nam hiện có nhiều điều kiện thuận lợi để tiến tới mô hình đại học tinh hoa.

Trước hết là chủ trương, chính sách đã tương đối rõ ràng khi Đảng và Nhà nước xác định cần tập trung đầu tư một số cơ sở giáo dục đại học trở thành trung tâm khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngang tầm khu vực và quốc tế. Bộ GDĐT cũng đã đề xuất phát triển 3–5 đại học tinh hoa theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp thế giới đến năm 2035.

Bên cạnh đó, nhiều trường đại học trọng điểm đã đi trước trong lộ trình tự chủ, nâng cao chất lượng đào tạo và mở rộng hợp tác quốc tế. Việt Nam hiện có khoảng 25 trường được xếp hạng trong bảng QS châu Á 2026, trong đó Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TPHCM đều nằm trong nhóm dẫn đầu.

Một số trường đã xây dựng được chương trình đào tạo, phòng thí nghiệm hiện đại và nhóm nghiên cứu mạnh; nhiều chương trình đạt chuẩn kiểm định quốc tế. Đội ngũ nghiên cứu cũng từng bước được nâng cao với hơn 13.000 nghiên cứu sinh đang theo học và khoảng 1.200 tiến sĩ tốt nghiệp mỗi năm.

Thực tiễn tự chủ đại học cũng cho thấy nhiều kết quả tích cực. Một số trường sau khi thực hiện cơ chế tự chủ đã mở thêm ngành đào tạo mới, tăng cường hợp tác quốc tế, nâng cao chất lượng giảng viên và cải thiện thu nhập cho đội ngũ nhà giáo,..

Tuy nhiên, theo PGS.TS Trần Thành Nam, giáo dục đại học Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức nếu muốn hình thành các đại học tinh hoa thực sự. Trước hết là thiếu hụt nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao. Tỉ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ vẫn còn thấp so với nhiều quốc gia phát triển, ảnh hưởng tới năng lực nghiên cứu và đào tạo chuyên sâu. Việc phát hiện, thu hút và đào tạo nhân tài đầu vào cũng chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi các chương trình đào tạo tài năng hay chất lượng cao chưa đủ để bảo đảm nguồn sinh viên xuất sắc ổn định.

Một khó khăn khác là đầu tư cho nghiên cứu và phát triển còn hạn chế. Hạ tầng khoa học công nghệ, phòng thí nghiệm và cơ chế tài chính cho nghiên cứu chưa đồng bộ, trong khi sự liên kết giữa trường đại học với doanh nghiệp còn thiếu bền vững. Điều này khiến nhiều kết quả nghiên cứu chưa được chuyển giao, ứng dụng vào thực tiễn. Bên cạnh đó, cơ chế quản trị và thực thi tự chủ đại học vẫn còn vướng mắc; nhiều quy định về tài chính, tuyển dụng hay kiểm định còn cứng nhắc, hạn chế tính linh hoạt và sáng tạo trong quản trị đại học.

Cần đột phá từ nội lực để chuyển thành đại học tinh hoa

Để chuyển mình thành đại học tinh hoa, ông cho rằng, các trường đại học cần đột phá từ nội lực. Trước hết là đổi mới quản trị theo hướng tự chủ, minh bạch và quản lý dựa trên kết quả đầu ra. Các trường cần được chủ động hơn trong tuyển dụng nhân sự, đổi mới chương trình đào tạo và sử dụng nguồn lực. Cùng với đó là xây dựng chính sách thu hút, phát triển nhân tài thông qua học bổng, quỹ hỗ trợ nghiên cứu, hợp tác quốc tế và môi trường học thuật chuyên nghiệp.

Các trường cũng cần tập trung phát triển nghiên cứu đỉnh cao, hình thành các trung tâm nghiên cứu xuất sắc trong những lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng mới hay dữ liệu lớn. Đào tạo sau đại học phải gắn chặt với nghiên cứu khoa học, đồng thời thúc đẩy chuyển giao công nghệ và hợp tác với doanh nghiệp.

Bên cạnh nỗ lực của từng cơ sở giáo dục, các chuyên gia cho rằng vai trò của Nhà nước là yếu tố quyết định. Theo đó, cần có cơ chế đặc thù và đầu tư chiến lược cho một số đại học trọng điểm, thay vì dàn trải nguồn lực. Các trường cần được trao quyền tự chủ cao hơn trong học thuật, tài chính, tuyển dụng và hợp tác quốc tế, đi kèm cơ chế giải trình minh bạch.

Ngoài ra, cần hoàn thiện chính sách thúc đẩy liên kết giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp; khuyến khích xã hội hóa, phát triển mô hình đại học phi lợi nhuận và mở rộng hợp tác quốc tế. Việc nâng chuẩn kiểm định, công khai chất lượng đào tạo và thúc đẩy hội nhập học thuật quốc tế cũng là điều kiện quan trọng để nâng cao uy tín đại học Việt Nam.

"Xây dựng đại học tinh hoa là quá trình dài hơi, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường và Nhà nước. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là cải thiện thứ hạng quốc tế, mà quan trọng hơn là tạo ra những trung tâm đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo có khả năng đóng góp thực chất cho sự phát triển bền vững của đất nước" - PGS.TS Trần Thành Nam nhấn mạnh.