Phố cổ, nhà vườn Huế trước sức ép đô thị hóa, cần giải pháp bảo tồn có trọng điểm

Di sản đang "thoi thóp"

Từng giữ vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển đô thị Huế, phố cổ Gia Hội và Bao Vinh hiện vẫn còn nhiều công trình kiến trúc có giá trị như nhà rường, đình làng, hội quán, phủ đệ... Tuy nhiên, những không gian này đang chịu tác động rõ nét của quá trình đô thị hóa.

Tại phố cổ Bao Vinh, phường Hóa Châu, những ngôi nhà cổ nằm xen kẽ giữa các công trình xây dựng mới. Không ít căn nhà đã phải sửa chữa, gia cố để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, khiến kiến trúc nguyên gốc ít nhiều thay đổi.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là TP Huế) cho biết, nhà rường, nhà vườn không đơn thuần là một kiểu nhà ở. Trong đó có sự kết hợp giữa kiến trúc, cảnh quan, nếp sống và những giá trị văn hóa của người Huế.

Qua thời gian, số lượng công trình kiến trúc cổ tại phố cổ Gia Hội cũng ngày càng thu hẹp. Những công trình còn tồn tại cũng chịu sức ép từ việc cải tạo nhà ở, xây dựng công trình mới và biến đổi không gian đô thị.

Không chỉ phố cổ, hệ thống nhà rường, nhà vườn nằm rải rác trong cộng đồng cũng đối mặt nguy cơ tương tự. Đây là loại hình di sản từng tạo nên một diện mạo riêng cho đô thị Huế, nhưng việc duy trì một ngôi nhà cổ đòi hỏi chi phí lớn trong khi giá trị kinh tế trực tiếp đối với chủ sở hữu không phải lúc nào cũng tương xứng.

Những chính sách hỗ trợ bảo tồn nhà vườn Huế đặc trưng được triển khai trong nhiều năm qua đã tạo ra một số kết quả, trong đó có chỉnh trang khu vực nhà rường, nhà vườn Phú Mộng, bảo tồn làng cổ Phước Tích và hỗ trợ trùng tu một số nhà rường có giá trị.

Tuy vậy, theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, các chính sách này vẫn chưa đủ để bảo vệ toàn diện loại hình di sản đang phân tán trong dân cư.

Bảo tồn theo trọng điểm, gắn di sản với du lịch

Từ góc nhìn của nhà nghiên cứu, ông Nguyễn Xuân Hoa cho rằng việc bảo tồn cần chuyển từ cách làm dàn trải sang lựa chọn những khu vực, loại hình và công trình có giá trị nổi bật để tập trung nguồn lực.

"Ưu tiên số một, theo tôi, là phải có một đề án gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống phủ đệ của các ông hoàng, bà chúa ở Huế", ông Hoa đề xuất.

Theo ông, các phủ đệ không chỉ có giá trị về kiến trúc mà còn lưu giữ hoành phi, câu đối, tư liệu Hán Nôm cùng nhiều giá trị văn hóa khác. Đây cũng là không gian kết nối giữa văn hóa cung đình và văn hóa dân gian xứ Huế.

Bên cạnh đó, cần xây dựng đề án riêng cho hai khu vực Gia Hội và Bao Vinh, với sự điều hành ở cấp thành phố, đồng thời có sự tham gia của chính quyền cơ sở và cộng đồng dân cư.

"Chính quyền cấp phường là nơi cùng người dân thụ hưởng và bảo vệ di sản. Nhưng để giải quyết những vấn đề mang tính tổng thể của một khu phố cổ thì cần một cấp có đủ thẩm quyền và nguồn lực", ông Hoa phân tích.

Đối với những nhà rường nằm phân tán, nhà nghiên cứu cho rằng có thể kết nối thành các tuyến du lịch. Chẳng hạn, tuyến từ trung tâm Huế lên chùa Thiên Mụ có thể liên kết các phủ đệ, nhà rường, nhà vườn tiêu biểu ở khu vực Phú Mộng thành một chuỗi trải nghiệm.

Xa hơn, Huế có thể nghiên cứu hình thành một không gian tập trung bảo tồn nhà rường truyền thống.