Đốt đồng sau thu hoạch và hệ lụy từ những đốm đỏ chằng chịt trên bản đồ vệ tinh

Nguy cơ tái phát tập quán cũ

Mấy ngày qua, nhiều chuyên gia nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long bày tỏ lo ngại trước nguy cơ bùng phát nạn đốt đồng. ThS Nguyễn Phước Tuyên, nguyên Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đồng Tháp, chia sẻ, dữ liệu từ hệ thống giám sát cháy những ngày cuối tháng 3, đầu tháng 4.2026 của NASA (Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ) phát tín hiệu cảnh báo: hàng ngàn điểm cháy xuất hiện dày đặc tại khu vực Đông Nam Á.

Riêng tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long - vựa lúa cả nước - những đốm đỏ chằng chịt trên bản đồ vệ tinh cho thấy tập quán canh tác đốt rơm rạ sau thu hoạch bùng phát. Nhiều nông dân xem đây là cách nhanh gọn để làm sạch ruộng và “bón tro” cho đất. Thế nhưng, theo các chuyên gia nông nghiệp, điều này đồng nghĩa với hành động “đốt tiền” vì lãng phí tài nguyên khổng lồ.

Theo ThS Tuyên, rơm rạ vốn là nguồn hữu cơ dồi dào, chứa nhiều dưỡng chất cần thiết cho đất. Khi bị đốt, toàn bộ lượng dinh dưỡng ấy biến thành tro bụi không thể quay trở lại nuôi dưỡng cây trồng, mà còn thải lượng khí độc hại vào môi trường. Nói cách khác, mỗi vụ đốt đồng là một lần người nông dân tự tay đánh mất nguồn “phân bón miễn phí” trị giá hàng triệu đồng trên chính thửa ruộng của mình.

Hơn thế nữa, nhiệt độ cao từ việc đốt còn hủy diệt hệ sinh thái vi sinh vật có lợi trong đất. Đây chính là “bộ máy sống” giúp phân giải chất hữu cơ, duy trì độ tơi xốp và độ phì nhiêu tự nhiên. Khi hệ vi sinh bị phá vỡ, đất trở nên chai cứng, bạc màu - kéo theo hệ quả là năng suất giảm, chi phí phân bón hóa học ngày càng tăng. Một vòng luẩn quẩn hình thành, khiến người nông dân càng phụ thuộc vào vật tư đầu vào.

Ở góc độ môi trường, hệ lụy càng rõ rệt. Khói từ việc đốt đồng chứa lượng lớn bụi mịn PM2.5 và khí độc, tác động trực tiếp đến sức khỏe con người, đặc biệt là các bệnh về hô hấp. Lượng khí thải này cũng góp phần làm gia tăng hiệu ứng nhà kính, thúc đẩy biến đổi khí hậu - vấn đề mà chính ĐBSCL đang phải đối mặt gay gắt.

Bài học từ Thái Lan

Nhiều quốc gia trong khu vực đã sớm thay đổi cách tiếp cận với rơm rạ sau thu hoạch. ThS Nguyễn Phước Tuyên cho biết, tại Thái Lan, cơ quan khuyến nông đã triển khai hàng loạt giải pháp để biến rơm rạ thành nguồn tài nguyên có giá trị kinh tế. Thay vì đốt bỏ, rơm được cày vùi để trả lại dinh dưỡng cho đất, ủ thành phân hữu cơ vi sinh, làm thức ăn cho gia súc hoặc dùng làm vật liệu phủ giữ ẩm.

Nhiều mô hình sáng tạo đã mang lại hiệu quả rõ rệt: sản xuất than sinh học (biochar) giúp cải tạo đất bạc màu; trồng nấm rơm tạo thêm nguồn thu nhập ổn định; thu gom, ép rơm thành bó để thương mại hóa; hay chế biến thành các sản phẩm thân thiện môi trường như chậu trồng cây, đồ thủ công, vật liệu xây dựng. Những hướng đi này không chỉ giảm chi phí sản xuất mà còn mở ra chuỗi giá trị mới cho nông nghiệp.

Đồng bằng sông Cửu Long đang vào cao điểm thu hoạch, nhà nông hoàn toàn có thể tận dụng cơ hội này để chuyển hóa “gánh nặng” chi phí đầu vào đang tăng thành “cơ hội” để gia cố, mở rộng lợi nhuận.

Đó không chỉ là việc bán rơm, trồng nấm, mà còn là cải tạo tự nhiên đất đai, trực tiếp tiết giảm chi phí phân bón và môi trường sống cũng trong lành hơn. Nhìn vào những “điểm nóng” trên bản đồ vệ tinh hôm nay, không khó để nhận ra đó không chỉ là dấu hiệu của cháy rơm rạ, mà còn là lời cảnh báo về một nền nông nghiệp chưa bền vững. Đã đến lúc cần thay đổi tư duy: rơm rạ không phải là thứ bỏ đi, mà là một nguồn tài nguyên quý.

Đừng để những cánh đồng sau mùa gặt chỉ còn lại khói trắng cay mắt. Hãy để rơm rạ quay trở về nuôi dưỡng đất mẹ, hoặc trở thành những sản phẩm có giá trị - từ đó tạo dựng một nền nông nghiệp xanh, sạch và bền vững cho tương lai.