Xây dựng nông thôn mới ở vùng cao: Không chỉ là đường bê tông và nhà văn hóa

Từ thay đổi diện mạo nông thôn đến nâng cao chất lượng cuộc sống

Những năm qua, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới đã tạo nên những chuyển biến rõ nét tại nhiều địa phương miền núi, vùng sâu, vùng xa. Hàng nghìn km đường giao thông nông thôn được đầu tư xây dựng, hệ thống trường học, trạm y tế, điện lưới và nước sinh hoạt từng bước được hoàn thiện, góp phần cải thiện điều kiện sống của người dân.

Tại nhiều địa bàn vùng cao, những con đường đất lầy lội trước đây đã được thay thế bằng đường bê tông kiên cố, giúp rút ngắn thời gian đi lại, tạo thuận lợi cho vận chuyển hàng hóa và tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Nhà văn hóa thôn, bản được xây dựng mới hoặc nâng cấp trở thành nơi sinh hoạt cộng đồng, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa và tăng cường sự gắn kết trong cộng đồng dân cư.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, việc hoàn thiện hạ tầng mới chỉ là điều kiện ban đầu để phát triển. Tại nhiều địa phương miền núi, đời sống người dân vẫn còn khó khăn, thu nhập thấp, quy mô sản xuất nhỏ lẻ và khả năng tiếp cận thị trường còn hạn chế. Khoảng cách phát triển giữa vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi với các khu vực khác của cả nước vẫn là thách thức lớn.

Đó cũng là lý do Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi giai đoạn 2026-2035 được thiết kế theo hướng tích hợp các mục tiêu phát triển, chuyển trọng tâm từ đầu tư hạ tầng đơn thuần sang nâng cao chất lượng cuộc sống và năng lực phát triển của người dân.

Theo Nghị quyết số 257/2025/QH15 của Quốc hội, tổng nguồn lực thực hiện chương trình giai đoạn 2026-2030 dự kiến khoảng 423.000 tỷ đồng. Mục tiêu đến năm 2030 là giảm ít nhất 50% số xã, thôn đặc biệt khó khăn; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi xuống dưới 10%; đồng thời nâng cao đáng kể thu nhập và điều kiện sống của người dân.

Sinh kế và thu nhập trở thành thước đo mới

Trước đây thành công của xây dựng nông thôn mới thường được đánh giá qua số lượng công trình hạ tầng được hoàn thành, nhưng trong giai đoạn mới, hiệu quả của chương trình được kỳ vọng sẽ được phản ánh rõ hơn qua thu nhập, việc làm và khả năng thoát nghèo của người dân.

Phát biểu tại Quốc hội khi thảo luận về chủ trương đầu tư chương trình, nguyên Phó Thủ tướng Nguyễn Hòa Bình cho rằng: “Việc hợp nhất giúp tập trung nguồn lực, tránh dàn trải, tạo điều kiện để người dân vùng dân tộc thiểu số được thụ hưởng chính sách một cách thực chất hơn”.

Tinh thần này cho thấy mục tiêu cuối cùng của các khoản đầu tư công không dừng lại ở việc hoàn thiện hạ tầng mà hướng tới tạo ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương.

Tại nhiều tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên, các mô hình phát triển kinh tế dựa trên lợi thế bản địa đang mang lại kết quả tích cực. Các sản phẩm OCOP, cây dược liệu, chè đặc sản, cây ăn quả, kinh tế lâm nghiệp và du lịch cộng đồng ngày càng đóng góp nhiều hơn vào thu nhập của người dân.

Nhiều tuyến đường giao thông nông thôn sau khi được đầu tư đã trở thành cầu nối đưa nông sản vùng cao đến với thị trường rộng lớn hơn. Tại một số địa phương như Hà Giang, Lào Cai, Sơn La hay Cao Bằng, hạ tầng giao thông được cải thiện cũng tạo điều kiện để các mô hình du lịch cộng đồng phát triển, thu hút du khách và tạo thêm việc làm cho người dân.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số đang mở ra cơ hội mới cho phát triển kinh tế nông thôn. Việc đưa sản phẩm OCOP, nông sản đặc sản lên các sàn thương mại điện tử giúp nhiều hộ sản xuất và hợp tác xã tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng, giảm phụ thuộc vào các khâu trung gian và gia tăng giá trị sản phẩm.

Theo Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam, việc bảo đảm để mọi cộng đồng đều có thể tham gia, đóng góp và thụ hưởng thành quả phát triển là điều kiện quan trọng để đạt được tăng trưởng bền vững và bao trùm. Quan điểm này đặc biệt có ý nghĩa đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nơi người dân cần được trao thêm cơ hội tiếp cận nguồn lực, thị trường và các mô hình sinh kế mới.

Trong giai đoạn tới, cùng với đầu tư hạ tầng, các địa phương được kỳ vọng sẽ chú trọng hơn tới phát triển sản xuất, đào tạo nghề, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, hỗ trợ khởi nghiệp và xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm đặc trưng. Đây là những yếu tố có khả năng tạo ra tác động lâu dài đối với thu nhập và chất lượng sống của người dân.

Một con đường mới có thể giúp việc đi lại thuận tiện hơn. Một nhà văn hóa mới có thể tạo thêm không gian sinh hoạt cộng đồng. Nhưng xây dựng nông thôn mới ở vùng cao chỉ thực sự đạt được mục tiêu khi những công trình đó góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và mở ra cơ hội phát triển bền vững cho người dân. Đó cũng là thước đo ngày càng được nhấn mạnh trong giai đoạn phát triển mới của Chương trình.