Báo động đỏ vấn nạn bạo hành trẻ em

Những vụ việc đau lòng

Chỉ một tháng gần đây, nhiều vụ bạo hành trẻ em nghiêm trọng liên tiếp được phát hiện. Ngày 8-5, tại Hà Nội, cơ quan điều tra đã khởi tố Bàn Thị Tâm và Nguyễn Minh Hiệp về tội giết người sau vụ bé gái 3 tuổi tử vong với nhiều thương tích trên cơ thể, nghi bị mẹ ruột và cha dượng bạo hành trong thời gian dài. Trước đó, ngày 5-5, Công an thành phố Hồ Chí Minh bắt khẩn cấp một cặp “vợ chồng hờ” vì nhiều lần dùng cây tre đánh bé trai 2 tuổi khiến nạn nhân bị đa chấn thương nặng. Cũng tại thành phố Hồ Chí Minh, một người đàn ông bị bắt giữ khẩn cấp do nhiều lần hành hạ con riêng của vợ sau các cuộc nhậu say.

Điểm chung của các vụ việc là trẻ bị bạo hành âm thầm trong thời gian dài, nhưng những dấu hiệu bất thường không được phát hiện hoặc không được can thiệp kịp thời.

Theo báo cáo của Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, trong thời gian gần đây Hội và các chi hội luật sư đã tiếp nhận, hỗ trợ xử lý gần 140 trường hợp vi phạm quyền trẻ em, trong đó có nhiều vụ liên quan đến bạo lực, xâm hại và mua bán trẻ. Riêng các hoạt động tư vấn, hỗ trợ pháp lý đã được thực hiện cho khoảng 90 trường hợp trẻ em và gia đình cần can thiệp khẩn cấp.

Đáng chú ý, nhiều vụ việc chỉ được phát hiện khi trẻ đã bị thương tích nặng hoặc khi thông tin được phản ánh trên báo chí, mạng xã hội. Điều này cho thấy một thực tế đáng suy nghĩ: không ít trẻ em đang phải chịu đựng bạo lực trong im lặng, và những tín hiệu cầu cứu của các em đôi khi không được phát hiện kịp thời.

Những dấu hiệu nhỏ bị bỏ qua

Thực tế cho thấy, phần lớn các vụ bạo hành trẻ em không xảy ra ở nơi công cộng mà diễn ra sau cánh cửa gia đình. Trong không gian riêng tư ấy, những hành vi bạo lực có thể kéo dài nếu thiếu sự quan tâm của những người xung quanh.

Theo cô Trần Thị Diệu Anh, Hiệu trưởng Trường Mầm non Trâu Quỳ (Gia Lâm, Hà Nội), với trẻ mầm non, việc phát hiện nguy cơ bạo hành phụ thuộc rất nhiều vào sự quan sát của người lớn. “Trẻ nhỏ chưa thể diễn đạt rõ ràng những gì mình đang trải qua. Vì vậy, những thay đổi trong hành vi của trẻ thường là dấu hiệu quan trọng nhất để nhận biết”, cô Diệu Anh nói.

Trong quá trình chăm sóc và dạy học, giáo viên mầm non thường đặc biệt chú ý đến những biểu hiện bất thường của trẻ. Có những em bỗng trở nên thu mình, sợ tiếp xúc với người lớn, né tránh khi được hỏi han hoặc phản ứng mạnh khi có người chạm vào cơ thể.

Theo cô Diệu Anh, những biểu hiện này có thể là tín hiệu cho thấy trẻ đang chịu áp lực tâm lý hoặc có nguy cơ bị bạo hành. Vì vậy, ngoài hoạt động dạy học, giáo viên thường dành thời gian trò chuyện, chơi cùng trẻ để hiểu tâm lý từng em. Nhiều trường cũng lồng ghép các bài học đơn giản về kỹ năng bảo vệ bản thân, giúp trẻ nhận biết những hành vi khiến mình khó chịu và tìm đến người lớn đáng tin cậy để chia sẻ.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc phát hiện sớm bạo hành trẻ em không chỉ phụ thuộc vào nhà trường mà còn liên quan đến hệ thống bảo vệ trẻ em tại cộng đồng.

Ông Đặng Hoa Nam, nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng trong những năm gần đây các cơ quan chức năng đã xử lý khá kịp thời khi các vụ bạo lực, xâm hại trẻ em bị phát hiện. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại nhất vẫn là việc phát hiện sớm. “Nếu để sự việc xảy ra rồi mới phát hiện thì khi cơ quan chức năng vào cuộc, nhiều trường hợp trẻ đã ở trong tình trạng rất nặng, nguy cơ tử vong cao hoặc đã bị tổn hại trong thời gian dài”, ông Nam nói.

Theo ông Nam, các quy định trong Luật Trẻ em 2016 và Luật Phòng, chống bạo lực gia đình đã khá đầy đủ về cơ chế phòng ngừa và can thiệp. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc nhiều vào việc triển khai tại cơ sở. Luật quy định mỗi xã phải có người làm công tác bảo vệ trẻ em, có trách nhiệm phát hiện nguy cơ và hỗ trợ can thiệp khi cần thiết. Nhưng trên thực tế, nhiều cán bộ cơ sở phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực khác nhau nên khó theo dõi sát từng gia đình.

Theo ông Nam, muốn phát hiện sớm các vụ bạo hành cần theo dõi những gia đình có nguy cơ như gia đình đổ vỡ, có cha dượng mẹ kế, hoặc cha mẹ thiếu kỹ năng chăm sóc trẻ. Tuy nhiên, công việc này đòi hỏi nghiệp vụ công tác xã hội chuyên sâu, trong khi không phải cán bộ cơ sở nào cũng được đào tạo bài bản.

Không thể im lặng trước bạo lực trẻ em

Ở góc độ pháp lý, luật sư Nguyễn Thị Thám, Văn phòng Luật sư Thanh Hoa (Đoàn Luật sư tỉnh Thái Nguyên) cho biết, mỗi vụ bạo hành trẻ em đều được cơ quan điều tra xem xét rất kỹ để xác định tội danh và trách nhiệm hình sự của người gây ra hành vi.

Tùy từng trường hợp cụ thể, người bạo hành có thể bị xem xét về các tội danh như cố ý gây thương tích, hành hạ người khác hoặc nghiêm trọng hơn là tội giết người nếu hậu quả đặc biệt nghiêm trọng xảy ra. Trong hệ thống pháp luật hiện hành, trẻ em được xem là nhóm đối tượng đặc biệt cần được bảo vệ, vì vậy nhiều hành vi xâm hại trẻ em được áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc bảo vệ trẻ em không thể chỉ trông chờ vào cơ quan chức năng. Pháp luật đã quy định trách nhiệm của cá nhân, tổ chức trong việc phát hiện và thông báo các hành vi xâm hại trẻ em.

Hiện nay, hệ thống tiếp nhận thông tin tố giác tội phạm gồm công an các cấp, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em và đặc biệt là Tổng đài Quốc gia Bảo vệ trẻ em 111. Chỉ cần một cuộc gọi, thông tin có thể được tiếp nhận và chuyển đến các cơ quan liên quan để kịp thời can thiệp.

Theo ông Đặng Hoa Nam, trên thực tế nhiều người dân vẫn e ngại khi tố giác vì sợ liên lụy hoặc cho rằng đó là “chuyện riêng của gia đình”. Thậm chí có trường hợp phát hiện dấu hiệu bất thường nhưng không báo cơ quan chức năng, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Vì vậy, theo ông Nam, cần đẩy mạnh truyền thông về trách nhiệm tố giác và giám sát việc tiếp nhận, xử lý thông tin để người dân tin tưởng rằng khi họ lên tiếng thì thông tin sẽ được xử lý nghiêm túc.

Bên cạnh đó, các chương trình giáo dục làm cha mẹ và mô hình “kỷ luật tích cực” – phương pháp nuôi dạy con không sử dụng bạo lực – cũng cần được mở rộng. Khi phụ huynh được trang bị kỹ năng kiểm soát cảm xúc và phương pháp giáo dục phù hợp, nguy cơ bạo lực trong gia đình có thể được giảm thiểu từ sớm.

Một đứa trẻ không thể tự bảo vệ mình trước bạo lực. Những thay đổi nhỏ trong hành vi, những biểu hiện sợ hãi hay những tiếng khóc kéo dài đôi khi chính là tín hiệu cầu cứu. Và để những tiếng kêu ấy không rơi vào im lặng, cần sự quan tâm của cả gia đình, nhà trường, cộng đồng và các cơ quan chức năng.