Rác thải - từ gánh nặng môi trường đến "mỏ vàng" kinh tế tuần hoàn

Lượng chất thải rắn sinh hoạt vào khoảng 70.000 tấn mỗi ngày

Tính đến năm 2025, số liệu thống kê cho thấy một thực trạng đáng báo động, lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh tại Việt Nam đã chạm ngưỡng khoảng 70.000 tấn mỗi ngày. Trong đó, khu vực đô thị đóng góp khoảng 37.250 tấn và khu vực nông thôn là 32.150 tấn. Áp lực nặng nề nhất tập trung tại 2 đầu tàu kinh tế là TP. Hồ Chí Minh và TP. Hà Nội với lượng rác thải hằng ngày lần lượt khoảng 14.000 tấn và 7.600 tấn, chiếm tới 23% tổng lượng rác thải của cả nước.

Mặc dù tỷ lệ thu gom và xử lý tại các đô thị đã đạt mức khá cao là 97,28%, nhưng phương thức xử lý vẫn là một bài toán hóc búa. Hiện nay, hình thức xử lý chủ yếu tại Việt Nam vẫn là chôn lấp, chiếm tỷ lệ từ 59,32% đến 65%. Việc phụ thuộc vào các bãi chôn lấp không chỉ gây lãng phí quỹ đất mà còn tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng, như trường hợp "núi rác" tại xã Vũ Dương (Ninh Bình) đang hằng ngày xả khói độc ra môi trường.

Bên cạnh rác sinh hoạt, dòng thải từ sản xuất cũng tạo ra sức ép không kém. Các khu công nghiệp ước tính phát sinh khoảng 4,2 triệu tấn chất thải rắn mỗi năm, bao gồm 550.000 tấn chất thải nguy hại. Lĩnh vực y tế cũng phát sinh từ 400 đến 600 tấn rác mỗi ngày với tỷ lệ rác nguy hại chiếm 20-25%, đòi hỏi những quy trình xử lý cực kỳ khắt khe.

Những "nút thắt" trong hành trình phân loại tại nguồn

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã đặt ra cột mốc quan trọng: từ ngày 1/1/2025, tất cả các tỉnh, thành phố phải thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại hộ gia đình. Tuy nhiên, công tác này đang vấp phải nhiều khó khăn, bất cập trên thực tế. Theo ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, việc phân loại rác tại nhiều địa phương hiện vẫn chỉ dừng lại ở quy mô thí điểm, chưa đi vào thực chất và thiếu tính xuyên suốt.

Một trong những vướng mắc lớn nhất là sự thiếu đồng bộ của hạ tầng kỹ thuật. PGS. TS. Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Trưởng Khoa Môi trường (Đại học Tài nguyên - Môi trường Hà Nội) cho biết theo quy định, rác sinh hoạt phải được phân thành 3 loại (tái chế, thực phẩm, khác), nhưng thực tế chưa tỉnh nào thực hiện hoàn chỉnh. Đáng chú ý, chất thải thực phẩm chiếm tới 40-60% khối lượng rác nhưng có 13/34 tỉnh, thành phố vẫn thiếu hạ tầng xử lý riêng cho loại rác này. Sự thiếu đồng bộ này dẫn đến một nghịch lý: người dân có thể đã phân loại rác tại nhà, nhưng khi thu gom lại bị đổ chung vào một xe, khiến nỗ lực của cộng đồng trở nên "tốn công vô ích" và gây phản cảm.

Chính vì vậy, nhiều chuyên gia và lãnh đạo địa phương đề xuất nên đơn giản hóa việc phân loại thành 2 nhóm (tái chế và khác) để phù hợp với điều kiện hạ tầng hiện có trước khi mở rộng thêm.

Để rác thực sự trở thành nguồn lực phát triển

Trong tư duy của kinh tế tuần hoàn, chất thải không phải là rác mà là một loại tài nguyên quý giá nếu được khai thác hiệu quả. Ông Hồ Kiên Trung cho biết, định hướng sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường sắp tới sẽ xem sản phẩm tái chế là hàng hóa được lưu thông trên thị trường, tạo hành lang pháp lý để phát triển ngành công nghiệp tái chế.

Dư địa phát triển kinh tế tuần hoàn từ rác thải tại Việt Nam còn rất lớn. Thay vì chôn lấp, rác có thể được hồi sinh qua nhiều công nghệ hiện đại như: Đốt rác phát điện; Sản xuất phân bón sinh học; Công nghệ sinh học chi phí thấp.

Để biến rác thải thành động lực kinh tế, cần một chiến lược đồng bộ từ chính sách đến hành động. Trước hết, cần hoàn thiện khung pháp lý, đặc biệt là hướng dẫn thống nhất về việc thu phí dịch vụ theo thể tích và khối lượng rác thải theo nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền". Việc này sẽ tạo động lực kinh tế trực tiếp để người dân chủ động giảm thiểu và phân loại rác.

Thứ hai, đầu tư hạ tầng phải đi trước một bước. Các địa phương cần khẩn trương quy hoạch lại hệ thống trạm trung chuyển, đầu tư các nhà máy xử lý hiện đại sau phân loại phù hợp với đặc thù vùng miền. Việc ứng dụng AI và công nghệ số trong quản lý rác thải cũng là một đột phá cần được chú trọng để tối ưu hóa quy trình.

Cuối cùng, nhận thức của cộng đồng là yếu tố sống còn. Các chiến dịch như "Thứ 4 Ngày Xanh" hay "21 ngày sống xanh" cần được lan tỏa mạnh mẽ để hình thành thói quen bền vững. Khi người dân tin rằng việc phân loại rác mang lại lợi ích thiết thực cho môi trường và chính họ, rác thải sẽ thực sự bắt đầu hành trình trở thành tài nguyên.