Lợi nhuận không còn là thước đo duy nhất của giá trị doanh nghiệp

Cách tiếp cận trong chấm điểm tại Cuộc bình chọn Doanh nghiệp niêm yết Việt Nam năm 2025 (VLCA 2025) cho thấy, bên cạnh lợi nhuận, những yếu tố phi tài chính như mức độ minh bạch, vai trò thực chất của hội đồng quản trị và năng lực quản trị rủi ro ngày càng hiện diện rõ hơn trong quá trình đánh giá giá trị doanh nghiệp.

Giá trị doanh nghiệp không còn nằm trọn trong con số

Trong cách nhìn quen thuộc, doanh nghiệp duy trì lợi nhuận ổn định, doanh thu tăng trưởng thường được xem là “doanh nghiệp tốt”. Tuy nhiên, diễn biến trên thị trường chứng khoán cho thấy một nghịch lý không hiếm gặp: nhiều doanh nghiệp có kết quả kinh doanh tương đương, thậm chí cùng ngành, cùng quy mô, nhưng mức định giá lại khác biệt đáng kể.

Theo chia sẻ của bà Hà Thu Thanh – Chủ tịch Viện Thành viên Hội đồng Quản trị Việt Nam (VIOD), khác biệt này không đến từ con số lợi nhuận đã ghi nhận, mà từ cách nhà đầu tư đánh giá rủi ro và khả năng duy trì giá trị trong tương lai. Các chỉ tiêu tài chính phản ánh những gì đã xảy ra, trong khi quyết định đầu tư – đặc biệt với dòng vốn tổ chức – lại dựa nhiều hơn vào câu hỏi liệu kết quả đó có thể lặp lại và được bảo toàn trong các giai đoạn biến động hay không.

Cũng theo bà Hà Thu Thanh, khi đặt hai doanh nghiệp có cùng mặt bằng lợi nhuận lên bàn cân, nhà đầu tư thường đi sâu vào chất lượng ra quyết định, vai trò giám sát của hội đồng quản trị và mức độ minh bạch trong công bố thông tin. Đây là những yếu tố không thể hiện trực tiếp trên báo cáo tài chính, nhưng lại ảnh hưởng lớn đến mức độ tin cậy và khả năng dự báo của doanh nghiệp trong trung và dài hạn.

Vì vậy, trên cùng một nền tảng kết quả kinh doanh, doanh nghiệp có cấu trúc quản trị rõ ràng, cơ chế kiểm soát rủi ro hiệu quả và quá trình ra quyết định có thể giải trình thường được thị trường chấp nhận mức định giá cao hơn. Ngược lại, những doanh nghiệp thiếu nhất quán trong quản trị hoặc minh bạch thông tin hạn chế có xu hướng bị chiết khấu, dù lợi nhuận hiện tại không hề kém cạnh.

Sự khác biệt này cho thấy giá trị doanh nghiệp đang được nhìn nhận theo cách rộng hơn. Trong môi trường kinh doanh ngày càng bất định, nhà đầu tư không chỉ quan tâm doanh nghiệp đã tạo ra bao nhiêu lợi nhuận, mà còn cân nhắc liệu doanh nghiệp có đủ nền tảng để duy trì và bảo toàn giá trị đó trong các chu kỳ tiếp theo hay không.

Từ quản trị và minh bạch đến chi phí vốn: con đường đi của giá trị

Một điểm then chốt giúp lý giải sự khác biệt về định giá nằm ở chi phí vốn. Theo bà Hà Thu Thanh, quản trị công ty tốt không làm lợi nhuận hiện tại tăng lên ngay lập tức, nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến cách nhà đầu tư nhìn nhận rủi ro và điều chỉnh mức chiết khấu khi định giá. Chính điều này quyết định doanh nghiệp tiếp cận vốn với chi phí cao hay thấp trong dài hạn.

Từ các quan sát trong quá trình chấm điểm doanh nghiệp những năm gần đây, yếu tố quản trị thường được xem xét sớm, trước cả khi nhà đầu tư đi sâu vào phân tích báo cáo tài chính. Doanh nghiệp minh bạch, công bố thông tin nhất quán và có cơ chế quản trị rủi ro rõ ràng thường được nhìn nhận là nhóm có mức độ rủi ro thấp hơn. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn vốn với chi phí hợp lý hơn, hoặc ít nhất là tránh bị chiết khấu quá mạnh trong định giá.

Ngược lại, những doanh nghiệp thiếu minh bạch hoặc quản trị mang tính hình thức có thể chưa chịu tác động ngay trên báo cáo tài chính, nhưng lại phải “trả giá” thông qua chi phí vốn cao hơn và mức định giá thận trọng hơn từ phía nhà đầu tư. Cùng một mức lợi nhuận, chênh lệch về mức độ tin cậy đủ để tạo ra khoảng cách lớn trong cách thị trường nhìn nhận giá trị doanh nghiệp.

Theo bà Hà Thu Thanh, đây cũng là khoảng trống mà nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang đối mặt: chú trọng tối đa vào kết quả kinh doanh ngắn hạn, trong khi nền tảng quản trị – yếu tố quyết định khả năng bảo toàn và gia tăng giá trị trong dài hạn – chưa được đầu tư tương xứng.

ESG – khi giá trị phi tài chính trở thành bộ lọc của nhà đầu tư

Trong bức tranh định giá đang dịch chuyển, các yếu tố môi trường, xã hội và quản trị (ESG) không còn là câu chuyện mang tính khẩu hiệu. Theo cách tiếp cận được bà Hà Thu Thanh chia sẻ, ESG cần được nhìn nhận như một phần của quản trị rủi ro và định giá, thay vì chỉ dừng ở các cam kết mang tính trình bày.

Những rủi ro liên quan đến môi trường, biến đổi khí hậu, chuỗi cung ứng hay tác động xã hội, nếu không được nhận diện và quản trị đầy đủ, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền trong trung và dài hạn. Khi đó, ESG không làm thay đổi con số lợi nhuận đã qua, nhưng lại tác động mạnh đến cách nhà đầu tư đánh giá triển vọng tương lai của doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh dòng vốn ngày càng thận trọng với các rủi ro khó định lượng.

Trong khuôn khổ đánh giá doanh nghiệp niêm yết năm 2025, ESG không được tiếp cận như một bộ tiêu chí độc lập, mà được lồng ghép vào đánh giá năng lực quản trị rủi ro và vai trò giám sát của hội đồng quản trị. Nhiều doanh nghiệp được ghi nhận điểm số tích cực không phải vì đưa ra các tuyên bố ESG quy mô lớn, mà nhờ khả năng gắn các yếu tố môi trường và xã hội với hoạt động cốt lõi, có cơ chế giám sát cụ thể và công bố thông tin rõ ràng, nhất quán.

Ở chiều ngược lại, những cam kết ESG thiếu dữ liệu đo lường, không gắn với chiến lược kinh doanh hoặc không phản ánh trong cơ chế quản trị thực tế hầu như không tạo ra giá trị trong quá trình đánh giá. Điều này cho thấy ESG đang dịch chuyển từ vai trò khuyến nghị sang vị trí một tiêu chí sàng lọc rủi ro.

Từ góc nhìn quản trị và chấm điểm doanh nghiệp, các yếu tố phi tài chính đang ngày càng được nhà đầu tư sử dụng như một lớp sàng lọc rủi ro bổ sung trong quá trình đánh giá giá trị doanh nghiệp. Theo bà Hà Thu Thanh, bên cạnh lợi nhuận hiện tại, mức độ tin cậy, khả năng dự báo và sức bền trong dài hạn đang ngày càng chi phối cách nhà đầu tư nhìn nhận và định giá doanh nghiệp niêm yết.