Quảng Trị: Tháng Chạp không men say ở Vùng Kho

Góc chợ bán sản vật là dược liệu từ núi rừng của người dân thôn Vùng Kho bên tuyến đường xuyên Á - Quốc lộ 9. Ảnh: Minh Tân

Chợ sản vật bên Quốc lộ

Sáng sớm, Quốc lộ 9 còn ngái ngủ dưới lớp sương mỏng lan lên từ lòng sông Đakrông, những vạt trắng đục lững lờ trôi qua sườn núi, quấn quanh mái nhà sàn như khói. Vài chiếc xe tải xuôi ngược miền biên viễn để lại tiếng động dài rồi khuất sau khúc cua, trả lại cho bản làng khoảng tĩnh lặng quen thuộc. Chính trong khoảnh khắc giao mùa ấy, thôn Vùng Kho, xã Đakrông, tỉnh Quảng Trị thức dậy trước tiên bằng màu váy áo thổ cẩm và tiếng bước chân người xuống chợ.

Thôn nhỏ có hơn 300 hộ với gần 1.400 nhân khẩu, con số khiêm tốn giữa đại ngàn Trường Sơn, nhưng mỗi độ tháng Chạp lại trở nên rộn ràng như một phiên chợ kéo dài dọc theo tuyến đường thiên lý.

Bên tuyến đường xuyên Á – Quốc lộ 9, phụ nữ Vân Kiều gùi sản vật rừng ra bày bán bên vệ đường, những tấm bạt đơn sơ được trải gọn, trên đó xếp đầy măng tre còn ngậm sương, chuối rừng vàng ươm, bí, bầu, mít chín, xen lẫn những bó sâm đất, sâm cau, hà thủ ô vừa rửa sạch, vẫn còn thơm mùi đất núi.

Chợ nhỏ và tạm bợ những vẫn đầy cảm xúc không chỉ bởi màu sắc của nông sản mà còn bởi tiếng nói cười thân tình, bởi cách người bán kiên nhẫn giải thích từng loại rễ, loại lá như kể câu chuyện về một người quen cũ.

Ở đây, mỗi món quà của rừng đều mang theo tri thức bản địa được tích lũy qua bao thế hệ: Củ này ngâm cho ấm người, rễ kia sắc nước dễ ngủ, lá nọ giải cảm. Những hiểu biết ấy không nằm trên trang giấy mà sống trong ký ức, trong bàn tay và trong đời sống thường nhật của cư dân miền núi.

Giữa phiên chợ ven đường ấy, chị Hồ Thị Hinh trở về sau một chuyến rừng sớm với chiếc gùi đầy sâm dây. Chiếc gùi mây đã sẫm màu theo năm tháng ôm sát lưng chị, còn bước chân thì nhẹ tênh, thoăn thoắt như đã thuộc lòng từng con dốc. Chị cười bảo đi rừng thành quen, nhiều hôm không đi lại thấy nhớ tiếng chim, nhớ tiếng suối, và mỗi lần nghe rừng xào xạc gió là biết mùa Tết đang đến rất gần.

Con đường vào rừng không có mốc giới rõ ràng, chỉ là những lối mòn men theo khe đá, nơi từng nhóm người lặng lẽ nối bước nhau, vừa đi vừa chuyện trò. Khi trở về, gùi nào cũng nặng hương rừng, mang theo sâm, măng, lá thuốc và cả niềm vui của một ngày lao động. Nhịp đi ấy, về ấy, lặp lại suốt tháng Chạp như một thói quen bền bỉ, làm nên hơi thở đặc trưng của Vùng Kho.

Đến trưa, nắng tràn xuống Quốc lộ 9, phiên chợ nhỏ vẫn rộn ràng. Tiếng xe, tiếng người, tiếng gà rừng xa xa hòa quyện thành một bản nhạc mộc mạc của miền biên viễn, khiến bất cứ ai đi qua cũng muốn dừng lại lâu hơn một chút để cảm nhận sự sống đang căng tràn bên góc núi.

Bên trong bản, không khí chuẩn bị Tết cũng lan tỏa đến từng mái nhà. Đàn ông tranh thủ sửa lại phên vách, chẻ củi, dọn sân; phụ nữ vừa trò chuyện vừa đan chổi, sắp nếp, rang mè. Trẻ con chạy nhảy dưới chân nhà sàn, tiếng cười trong veo vang khắp xóm.

Tết không men say, không thuốc lá, chỉ nghĩa tình

Điều dễ nhận thấy nhất là dưới mỗi ngôi nhà đều có những đống củi khô được xếp cao quá đầu người, thẳng tắp và gọn ghẽ như bức tường vàng óng. Với người Vân Kiều, củi không chỉ để đun nấu mà còn là cách giữ lửa cho mùa xuân, bởi họ quan niệm bếp phải đỏ suốt những ngày đầu năm thì gia đình mới ấm áp, sung túc. Vì thế, tháng Chạp cũng là tháng gom nắng, gom gió vào từng thanh củi, để khi xuân về, lửa không bao giờ tắt.

Tối xuống, sương rơi dày hơn, cả thôn thơm mùi khói bếp. Ánh lửa hắt lên vách gỗ, lên gương mặt người già và tiếng cười trẻ nhỏ, tạo nên thứ ấm áp thô mộc mà bền bỉ, khiến người lạ cũng thấy lòng mình dịu lại.

Đi sâu về cuối bản, một nếp sống khác khiến tôi đặc biệt chú ý. Khác với nhiều nơi xem rượu bia là phần tất yếu của lễ Tết, ở Vùng Kho, các quán hàng và nhiều gia đình vẫn giữ thói quen không bày bán, không sử dụng rượu bia, thuốc lá. Quán nhỏ của bà Hồ Thị Oi chỉ có bánh kẹo, nước ngọt và trà nóng, còn câu chuyện tiếp khách thì bắt đầu bằng chén trà và kết thúc bằng tiếng cười.

Bà bảo, uống trà để nói chuyện lâu hơn, để ai cũng tỉnh táo mà nhớ trọn niềm vui. Con trai bà, Hồ Văn Kê Nai, kể rằng trong ngày cưới của mình, hai họ quây quần bên nước ngọt và bánh truyền thống, không một chai rượu nào xuất hiện nhưng không khí vẫn ấm áp, rộn ràng tiếng hát. Niềm vui nhờ thế kéo dài, nhẹ nhàng mà sâu lắng, để khi tiệc tan, ai cũng còn nguyên sự tỉnh táo cho ngày mai.

Cuối tháng Chạp, khi khói bếp bảng lảng dưới mái nhà sàn, người Vân Kiều ở Vùng Kho lại quây quần làm bánh A yớh, thứ bánh dùng để đãi khách quý trong ngày Tết và những dịp trọng đại như cưới hỏi. Nguyên liệu mộc mạc chỉ gồm nếp trắng, mè đen và muối hạt, nhưng từng công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và chăm chút.

Nếp được đồ thành xôi rồi cho vào cối giã nhuyễn, sau đó trộn mè đen rang giòn cùng chút muối và tiếp tục giã đến khi quyện lại thành màu đen óng. Khối bánh được dát tròn trên mâm đồng, dày chừng một đến hai lóng tay. Bánh có thể ăn ngay khi còn dẻo thơm; để lâu sẽ cứng lại, phải cắt nhỏ, ngâm nước rồi nướng than hoặc chiên giòn mới dùng được. Với người Vân Kiều, chiếc bánh ấy không chỉ để ăn mà còn là lời gửi gắm nghĩa tình son sắt, bền chặt như chính nếp bánh đã giã nhuyễn qua bao nhịp chày.

Đêm muộn, đứng trên sườn núi nhìn xuống, Vùng Kho sáng lên bởi những đốm lửa li ti, khói bếp bay lẫn trong sương như dải lụa mỏng ôm lấy bản làng. Không rượu bia, không ồn ào, chỉ có trà nóng, bánh A yớh và tiếng cười trong các nếp nhà sàn. Một cái Tết giản dị, nhưng đủ đầy theo cách rất riêng của người Vân Kiều ở thôn Vùng Kho.